Twentse Spin offs in beeld

cat-header

Twentse Spin offs in beeld,

het succes van ondernemende onderwijsinstellingen

Het belang van spin offs voor de Twentse en Nederlandse economie

Paul Bijleveld, Lector Regionale Ontwikkeling Saxion

Het bevorderen van de start van ondernemingen vanuit de kennisinstellingen is een speerpunt van het economisch beleid in Twente. De eerste acties van de Universiteit Twente dateren al uit 1982. Dit heeft geresulteerd in een groot aantal spin offs, maar de vraag is wat de economische impact is voor de regio en de BV Nederland als geheel. Kennispark, Saxion en de UT hebben daarvoor recentelijk de beschikbare gegevens gebundeld, aangevuld en geanalyseerd. Daarmee is een schat aan bedrijfsdemografische gegevens over de spin offs opgebouwd. Een aantal resultaten is opgenomen in het onderdeel Spin offs UT en Saxion binnen deze Index. Hieronder volgt ter verduidelijking een essay over het belang, definiëring en de ontwikkeling van spin offs. Daaruit komt naar voren dat in een proces van vallen en opstaan Kennispark zicht heeft ontwikkeld tot een landelijke broedplaats van bedrijvigheid, maar ook sterk bijdraagt aan de Twentse doelstellingen voor het bevorderen van high tech innovaties.

Het belang van academische spin offs

In de studie The Dutch entrepreneurial ecosystem schetst Erik Stam overtuigend dat Nederland weliswaar veel startende bedrijven kent, maar dat het innovatieve vermogen en de productiviteitsbijdrage daarvan achterblijft in vergelijking met andere landen. Juist spin offs van universiteiten kunnen bijdragen aan de momenteel zo gemiste groei en aan het innovatiepotentieel van het ondernemerschap. Naast onderwijs en onderzoek wordt er in de laatste decennia wereldwijd steeds meer nadruk gelegd op een derde kerntaak van universiteiten: het bijdragen aan (regionale) economische ontwikkeling. Belangrijk voor deze ontwikkeling zijn natuurlijk het opleiden van jong talent en de toepassing van universitaire kennis in het regionale MKB door stages, afstudeeropdrachten en toegepast onderzoek. Daarnaast kan een kennisinstelling een belangrijke bijdrage geven aan regionale economische groei door het bevorderen van academische spin offs. Dit zijn bedrijven die voortkomen uit een academische instelling, met als doelstelling om de kennis die aan de universiteit is vergaard en ontwikkeld commercieel te exploiteren. Het ondernemingsklimaat op de kennisinstelling en de massa en aard van het onderzoek bepalen voor een belangrijk deel de hoeveelheid spin-offs die de universiteit of hogeschool voortbrengt. Het aantal en de doorgroei kan verder worden gestimuleerd door de ontwikkeling van een 'entrepreneurial ecosystem' rond de betrokken instelling. In een dergelijk ecosysteem voor ambitieus ondernemerschap, gestimuleerd vanuit de kennisinstellingen, overheden en bedrijven, hebben randvoorwaarden als financiering, netwerken, kennis, locaties, opleiding en wetgeving ieder een eigen plaats, maar hangen ze nauw met elkaar samen in een regionale setting. Niet alleen de regio profiteert, maar ook de betrokken kennisinstelling. De Universiteit Leiden heeft bijvoorbeeld miljoenen extra inkomsten gekregen door de beursgang van het bedrijf Crucell, een spin off waarin de universiteit een deelneming had. Een ander voorbeeld is het delen van cleanroom faciliteiten door zowel spin offs als onderzoekers aan de Universiteit Twente. De spin offs betalen daarvoor een vergoeding, waarmee onderzoeksfaciliteiten voor een deel extern worden gefinancierd.

Rol van de Universiteit Twente

Zowel de Universiteit Twente als Saxion gelden als Nederlandse best practices op het vlak van de bevordering van ondernemerschap. Het ondernemerschapsecosysteem dat zich geleidelijk rond de Universiteit Twente heeft ontwikkeld, is tot stand gekomen binnen een specifieke institutionele en regionaal-economische omgeving. Al begin jaren tachtig besloot het college van bestuur tot een strategie ter ontwikkeling van een 'ondernemende universiteit'. Vanaf het begin koos de universiteit voor een beleid dat ondernemerschap in de breedte steunt. De TOP-regeling (TwenteOndernemersPlaats) staat vanaf 1982 open voor alle kennisintensieve starters die een kennisrelatie hebben met de universiteit. In die tijd overwogen nog maar weinig studenten in Nederland de start van een eigen bedrijf. Pas nadat een groter deel van de studenten het ondernemerschap begint te zien als een aantrekkelijke carrièrekeuze, komt er in Twente meer nadruk te liggen op hightech-starters en de overdracht van intellectueel eigendom aan spin offs. Een deel van deze studenten en onderzoekers is, na de ondersteuning door het ecosysteem in Twente, een bedrijf buiten de regio gestart. Daarmee werd de Universiteit Twente geleidelijk ook een landelijke broedplaats. Vanaf de jaren negentig wordt een meer ondersteunend spin offbeleid gevoerd. Voor zowel de ondersteuning als het onderzoek naar ondernemerschap wordt binnen de Universiteit Twente het NIKOS (Nederlands Instituut voor Kennisintensief Ondernemerschap opgericht. Vanaf 2006 wordt de bevordering van spin off activiteiten gecoördineerd vanuit de Stichting Kennispark Twente, waarin de Universiteit Twente, Hogeschool Saxion, provincie Overijssel en gemeente Enschede participeren. Daarmee wijken de UT en Saxion af van andere kennisinstellingen in Nederland, waarin de kennisvalorisatie volledig binnen de instelling wordt geregeld. De aanpak in Twente vertoont overeenkomsten met een club in het betaalde voetbal, waarin een keten van activiteiten loopt van het interesseren van jonge kinderen voor voetbal, het training en coachen van talent tot (hopelijk) de verkoop van sterspelers. De Universiteit Twente en Saxion werken hierbij nauw samen en hebben bijvoorbeeld een gezamenlijk business development team.

Bevordering ondernemerschap Saxion

Ook in de hogeschool Saxion bestaat al een lange traditie van het bevorderen van start-up activiteiten. Al bij inschrijving aan de hogeschool wordt gevraagd of de student een bedrijf heeft of ondernemer wil worden. Deze groep wordt actief benaderd en ondersteund. Vanaf het eerste jaar worden, door middel van evenementen en vakken in het curriculum, studenten attent gemaakt op de mogelijkheden van het ondernemerschap. Daarna is er een reeks van mogelijkheden voor coaching, training, advies, huisvesting en financiering op basis van maatwerk. Veel studenten hebben al een bedrijf(je), voordat ze afstuderen. Ongeveer 80% van de Saxion start-ups zijn actief op het terrein van ICT, multimedia en zakelijke dienstverlening. De laatste jaren ontstaan er echter bij de hogeschool ook high tech bedrijven op basis van onderzoeksresultaten van de lectoren.

Definities spin offs Kennispark Twente

Een van de bijzondere aspecten van het bevorderen van spin off bedrijvigheid vanuit de Universiteit Twente is dat al vanaf begin jaren tachtig de spin offs worden bijgehouden en gevolgd. Daarmee is een schat aan informatie opgebouwd, waarvoor uit de hele wereld belangstelling is. De meeste Nederlandse universiteiten zijn hiermee nog maar recentelijk gestart . Van de huidige 988 UT spin offs in de database zijn er nog 751 actief. Dit is een survival rate van 76%. De gemiddelde grootte is 10,4 werknemers. 26 bedrijven hebben meer dan 50 werknemers. Saxion heeft 909 nog actieve spin offs geregistreerd met een gemiddelde grootte van 12 werknemers. De gemiddelde grootte van alle bedrijven in Nederland is 6,2 werknemers. Spin offs zijn dus gemiddeld groter dan bedrijven in het algemeen. De spin offs van de UT en Saxion samen hebben bijna 19.000 werknemers.

De spin offs worden ingedeeld naar verschillende definities. Daarmee kunnen op basis van de database vragen van verschillende subsidiegevers, investeerders en onderzoekers worden beantwoord. De definities zijn van smal naar breed als volgt:

  1. Patent based spin offs
    A new company founded to exploit a piece of intellectual property created in an academic institution (Shane, 2004).
  2. Research based spin offs
    Een bedrijf dat is opgericht op basis van door academisch technologisch onderzoek ontwikkelde kennis en/of prototypes (al dan niet beschermd door intellectueel eigendom). Voor een aantal onderzoeksgebieden is de aanvraag van patenten minder gebruikelijk of noodzakelijk. Daarom hanteren Kennispark en het Ministerie van ELI ook deze bredere definitie. Het betreft meestal high tech bedrijven.
  3. Ecosystem based spin offs
    De bedrijven die worden opgericht met steun van de vanuit de valorisatiestrategie van de universiteit ontwikkelde startersfaciliteiten (bijvoorbeeld leningen, venture capital, coaching trajecten en incubator faciliteiten). Dit is een eigen definitie van Kennispark om het gecombineerde effect te kunnen meten van alle expliciet ontwikkelde startersactiviteiten.
  4. Alumni based spin offs (start-ups)
    Companies founded by anyone who has studied or worked at a university (Roberts, 1991). In Twente wordt de definitie beperkt tot alumni die een bedrijf oprichten binnen 5 jaar na afstuderen. Het betreft alleen kennisintensieve start-ups die een relatie hebben met de opleiding.

De definities overlappen elkaar. Een spin off die is gestart op basis van een patent (definitie 1) is altijd een research based spin off (definitie 2). De meeste research based bedrijven hebben een vorm van ondersteuning ontvangen vanuit het ecosysteem (definitie 3). Alle spin offs vallen onder de definitie alumni based (definitie 4). De grafieken in Spin offs in UT en Saxion in de Twente Index zijn gebaseerd op definitie 4.

Aantal UT spin offs per definitie

Patent based 26
Research based (incl. patent based) 160
Ecosystem based (incl. patent based+research based) 619
Alumni based (=totaal) 989
Bron: Kennispark Twente

Kennispark Twente als landelijke broedplaats

Niet alle UT spin offs zijn gevestigd of blijven in Twente. Een deel van de alumni start het bedrijf buiten de regio. Daarnaast verhuizen na verloop van tijd spin offs naar een locatie buiten Twente of zetten buiten de regio een nieuwe vestiging op. Van alle geregistreerde spin offs is nu 57% gevestigd in Twente. Dat percentage verschilt sterk per definitie.

Percentage UT spin offs gevestigd in Twente per definitie

Patent based 88%
Research based (incl. patent based) 73%
Ecosystem based (incl. patent based+research based) 68%
Alumni based (=totaal) 57%
Bron: Kennispark Twente

Van de high tech patent based en research based spin offs blijft een veel hoger percentage in Twente. Veel van deze ondernemingen blijven samenwerken met de universiteit of gebruik maken van de faciliteiten. Ook van de spin offs die bij oprichting gesteund worden vanuit het ecosysteem blijft een groter percentage in de regio. Het zijn met name bedrijven in de kennisintensieve dienstverlening of ICT die zich verplaatsen naar het midden van het land of naar de noordvleugel van de Randstad. Daarmee ontstaat het volgende vestigingspatroon van spin offs in Nederland.

Spreiding UT spin offs in Nederland

twentse spin offs in beeld

Bron: Kennispark Twente

Uit bovenstaande figuur blijkt dat het 'entrepreneurial ecosystem' rond de Universiteit Twente terecht beschouwd kan worden als nationale broedplaats. Dat rechtvaardigt bijvoorbeeld de bijdrage van het Ministerie van Economische Zaken voor kennisvalorisatie in Twente in het kader van het 'Corridor A1 programma'. Aan de andere kant blijven met name de voor Twente belangrijke innovatieve high tech spin offs in de regio. Een misverstand is dat de in Twente gevestigde spin offs zich vooral op en rond de Campus in Enschede bevinden. De onderstaande figuur laat zien dat de spin offs zich in heel Twente bevinden.


Spreiding UT spin offs in Twente

twentse spin offs in beeld 02

Bron: Kennispark Twente

Voorbeelden van spin offs

De meeste start-ups uit het ecosysteem van de Universiteit Twente en Saxion hebben een geringe landelijke bekendheid. Uitzonderingen zijn de internet bedrijven booking.com en thuisbezorgd.nl. Booking.com is opgericht door een alumnus van de Hogeschool Enschede, voorloper van Saxion. De start werd eind jaren negentig gefinancierd door een crowdfunding van 20 studenten van de Universiteit Twente. Daarna is de onderneming verhuisd naar Amsterdam. Inmiddels heeft het bedrijf een hogere beurswaarde dan Philips en DSM samen. Gelukkig zijn veel spin offs wel in Twente gebleven. Ook een aantal consultancy- en ITC bedrijven heeft binnen hun sector een sterke naam opgebouwd zoals PNO Consultants (Arnhem) en Topicus (Deventer). Andere toonaangevende bedrijven zijn Indes in industriële vormgeving en Demcon in de Mechatronica. Hoewel veel bedrijven klein blijven, heeft een deel genoteerd gestaan op de Deloitte Fast 50 lijst van snelgroeiende bedrijven. Voorbeelden zijn Xsens, Lionix, Micronit, Service2Media en Sigmax. Grotere start-ups van Saxion zijn EW Facility Services, Switch, de People & Print Group (drukwerkdeal) en de Zuivelhoeve.

De uitdaging van de financiering

Evenals bij andere universiteiten blijft financiering een uitdaging voor het Twentse ecosysteem, zowel de financiering van de startende bedrijven als de financiering van de governance structuur van het systeem zelf. Dit probleem is duidelijker merkbaar in een periode van financiële crisis. In de jaren negentig was er voornamelijk durfkapitaal beschikbaar vanuit institutionele fondsen, mede gefinancierd door de overheid. Een voorbeeld is de participatiemaatschappij van Oost NV (PPM Oost). Op dit moment spoort het Rijk de pensioenfondsen aan om ook in Nederland te beleggen in spin offbedrijven en de ontwikkeling van Innovatiecampussen. Na landelijke publiciteit over de spin offsuccessen zijn er nu ook private kopers en investeerders in Twente actief, die bijvoorbeeld het Twente Technology Fund hebben opgericht. Een belangrijke uitdaging voor de komende jaren is dat ook deze nieuwe stakeholders zich onderdeel gaan voelen van het Twentse ecosysteem.

 

Paul Bijleveld - Presentatie Twentse spin offs